مفهوم توسعه پايدار به بشر مي آموزد تا در مسير توسعه ضمن استفاده از منابع طبيعي، با تدابيري دقيق نه تنها مانع از بهم خوردن شرايط طبيعت و محيط زيست نگردد بلكه بتواند اشتباهات گذشته را نيز اصلاح نموده و بهبود بخشد.

مفهوم توسعه ناپايدار يا ناموزون در مقابل توسعه پايدار قرار دارد كه در آن بشر بدون توجه به شرايط طبيعي و زيست محيطي تنها به بهره كشي از منابع طبيعي مي انديشد و از اثرات نا مطلوب آنها غافل است.

مثال ملموسي از توسعه ناموزون كه مي تواند براي ما درس آموز باشد مسئله گرد و غباري است كه اكنون سه سال است مناطق غربي و جنوب غربي كشور را مورد تاخت و تاز قرار داده و بهداشت و سلامت ميليون ها انسان را به خطر انداخته است. بدون بررسي دقيق نيز مي توان با اطمينان خبر از آن داد كه اين پديده ثمره توسعه ناموزون و دخالت نابجاي انسان در طبيعت و برهم زدن محيط طبيعي در مناطق مجاور كشور ما مي باشد كه اكنون بدين شكل اثرات آن پدیدار گشته است.

با اين مقدمه مي توان وارد بحث اصلي يعني رودخانه كارون شد. رودخانه اي كه در كتب درسي لقب بزرگترين رودخانه و تنها رودخانه قابل كشتيراني كشور را به خود اختصاص داده است. رودخانه اي كه سرگذشت تمدن هاي بسياري را در سواحل خود به يادگار دارد و آثار تاريخي و زيبايي هاي جهانگردي بسياري در مسير آن جلب توجه مي كند. و رودخانه اي كه زينت بخش بسياري از شهر هاي استان خوزستان گشته و چون رگهاي خوني حيات را به اين جلگه پهناور و حاصل خيز به ارمغان آورده است.

در ساليان اخير شرايطي كه در كارون حاكم شده نمونه بارزي از الگوي توسعه ناموزون است. بگذاريد صورت مسئله و راه حل و وضعيت پيش آمده را به صورت خلاصه و ساده بيان كنم.

صورت مسئله اين است كه بزرگترين رودخانه كشور كه ساليانه حجم زيادي آب از خود عبور مي دهد و سيلاب هاي عبوري از آن هر از گاهي خساراتي نيز به بار مي آورد و بيش از 5/1 ميليون هكتار زمين مستعد كشاورزي در اطراف آن وجود دارد (که می تواند خود کفایی در بخش های مهم کشاورزی را برای کشورمان به ارمغان آورد) و صنايع مهمي در اطراف آن ايجاد شده و شهر هاي بسياري وجود دارد، مي تواند در جهت اهداف توسعه، بيش از گذشته مورد استفاده قرار گيرد. لذا با ساختن سد هاي مخزني علاوه بر ذخيره سيلابهاي زمستانه جهت استفاده براي فعاليت هاي كشاورزي، مي توان به مقدار قابل توجهي انرژي پاك برق آبي نيز دست يافت.

الگوي توسعه پايدار به ما چه مي گويد                                

الگوي توسعه پايدار نكات ذيل را در اختیار قرار می دهد

1- رودخانه كارون اين استعداد را دارد كه سد هاي بسياري در مسير آن ايجاد نمود و حجم فراواني از آب زمستانه را براي فعاليت هاي مختلف فصول خشك سال ذخيره نمود و علاوه بر آن به كسب انرژي برق آبي از آن نيز پرداخت.

2- به موازات زدن سدها بايد دبي آب حداقلي در مسير كارون جريان داشته باشد تا ضمن حفظ شرايط زيست محيطي در مسير كارون از نفوذ آب شور دريا جلوگيري به عمل آمده و تالابهاي موجود در منطقه نيز سهم خود را از آب شيرين دريافت نمايند.

3- فعاليت هاي توسعه اي در بخش هاي كشاورزي، صنايع و گسترش شهر ها، مي تواند صورت گيرد به شرط آنكه تدابيري براي جلوگيري از ورود فاضلاب هاي شهري و صنعتي و كشاورزي به مسير رودخانه صورت گيرد.

4- چون سيلابها مانند ساليان گذشته در مسير كارون جريان نخواهد يافت بنابراين رژیم آب عبوري از مسير رودخانه تغيير مي نمايد لذا در حد فاصل پایين دست سدها تا انتهاي رودخانه بايستي به ساماندهي رودخانه پرداخت تا عمق و عرض مناسبي به آبراهه داده شود تا بدين ترتيب ضمن حفظ شرايط زيست محيطي آبراهه، زيبايي رودخانه در مسير و خصوصاً در محيط شهر ها حفظ گردد.

 

اما شرايط توسعه تاكنون چگونه بوده است

1- سد ها در مسير كارون ايجاد و با سرعت نيز در حال افزايش مي باشند. بنابراين آن قسمت از كار كه نياز اوليه توسعه است و در جاي خود ارزشمند است انجام شده است.

2- در طول چند سال گذشته عدم مديريت صحيح آب در مخازن سدها باعث شده تا در فصل تابستان دبي  عبوري از حداقل مورد نياز كمتر شود.

3- فعاليت هاي توسعه اي در بخش هاي كشاورزي، صنايع و شهرها به وقوع پيوسته و در حال گسترش است اما فاضلاب ها و پساب هاي همة اين بخش ها بدون هيچ محدوديت و پالايشي وارد رودخانه مي شوند.

4- تغيير رژیم رودخانه اتفاق افتاده است اما كار ساماندهي رودخانه صورت نگرفته است.

5- علاوه بر همه اين ها سياست انتقال آب از حوضة كارون به ساير حوضه ها در دستور كار قرار گرفته و به شدت دنبال مي شود. 

و به طور کلی فعالیت های توسعه ای انجام گرفته اما خبری از پایداری توسعه نیست.

 

نتیجه یک چنین توسعه ای سبب چه چیزی شده است

الف: نفوذ آب شور دريا در بهمنشير، تأمين آب شرب آبادان را به خطر انداخته و مشكلاتي را فراهم نموده است   و علاوه بر اين آبياري نخلستان هاي اطراف آبادان و اروندكنار را مختل نموده است. براي رفع اين مشكل با اجرای طرحی عظیم مسير كارون به بهمنشير مسدود شده و آب توسط پمپ هايي بزرگ از ایستگاه مارد در رودخانه كارون پمپاژ شده و به رودخانه بهمنشير وارد مي شود.

ب: با بالا رفتن آلاينده هاي كشاورزي، صنايع و فاضلاب خانگي در آب كارون و بالا رفتن شوري، كيفيت آب شرب شهر هاي اهواز و خرمشهر و آبادان بسيار نامطلوب شده و براي رفع مشكل، انتقال آب از چاه هاي فلمان شوشتر اجرا شده و راه حل هايي مانند انتقال آب از سد كرخه و سد دز در دستور كار قرار گرفته است.

ج: افزایش شوری آب سبب کاهش محصولات کشاورزی گردیده است. به طوری که تنها در بخش نیشکر سبب زیان چند صد میلیارد تومانی در سال شده است. 

د: بالا رفتن آلاينده هاي شيميايي كيفيت آب را به حدي به خطر انداخته كه حتي مصرف ماهيان رودخانه توسط متخصصان توصيه نمي شود.

ه: ورود مستقيم فاضلاب ها به رودخانه، زيبايي را از كارون گرفته است و بوي تعفن فاضلاب ها مشام بازديد كنندگان را آزار مي دهد و رفته رفته كارون را به يك مجراي فاضلاب نزديك می نماید.

و: از همه عجيب تر اين كه با محرز شدن كاهش دبي آب در رودخانه كارون و مشكل تأمين آب در استان خوزستان و پيگيري راه حل هايي برای رفع مشکل مانند باروري ابرها در حوضه كارون، مجوزهاي غیر کارشناسی انتقال آب از سر شاخه هاي كارون به حوضه هاي ديگر يكي پس از ديگري ابلاغ مي گردد.

همه اين مشكلات كه گفته شد با هزينه هايي كه تا كنون براي كشور در بر داشته و خواهد داشت بدين جهت است كه ما نمي خواهيم تن به كار كارشناسانه داده و مشكل را به صورت اصولي بررسي و حل نمائيم.

بعد از این نیز در مورد کارون تصمیمات مهمی گرفته و هزينه هاي بسياری صرف خواهد شد اما اگر در مسير صحيح نباشد تنها مي تواند مانند مسكنی گران قیمت عمل نمايد و ما را از مشکل اصلی غافل نموده و درمان را به تأخير بیاندازد. و البته در ميان اين سياستهاي سرگردان تنها اين كارون است كه به آخر خط نزديك شده و باید قرباني توسعه ناموزون تحميلي ما گردد.

صادقانه بايد گفت براي كساني مانند نگارنده كه پنج دهه نظاره گر عظمت، پاكي و زيبايي كارون بوده اند اكنون نفس هاي كارون كه به شماره افتاده به خوبي به گوش مي رسد و همراهی من و شما و توجه و مساعدت مسئولین مربوطه را می طلبد. آيا فرياد رسي هست؟

 

دکتر مهدی قمشی استاد دانشگاه شهید چمران اهواز